Νόμιμη Μοίρα

Ο κανόνας που ξαφνιάζει

Η διαθήκη στην Κύπρο δεν διαθέτει τα πάντα

Το άρθρο 41 του περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμου, Κεφ. 195, ορίζει διαθέσιμη μοίρα, και ό,τι μένει εκτός της περιέρχεται βάσει του νόμου σε καθορισμένο κύκλο συγγενών, ό,τι και αν λέει η διαθήκη. Το άρθρο 41(2) ορίζει ότι διάθεση μεγαλύτερη από τη διαθέσιμη μοίρα μειώνεται και περικόπτεται ανάλογα.

Το μέγεθος της διαθέσιμης μοίρας δεν εξαρτάται από την αξία της κληρονομιάς ούτε από το τι ήθελε ο διαθέτης. Εξαρτάται μόνο από το ποιοι συγγενείς επιζούν. Με ένα τέκνο στη ζωή, τα τρία τέταρτα είναι ήδη δεσμευμένα.

Εδώ αποτυγχάνουν συχνότερα οι ξένες διαθήκες επί κυπριακών περιουσιακών στοιχείων, και συνήθως δεν το ανακαλύπτει κανείς παρά μετά τον θάνατο.

Τι λέει πράγματι το άρθρο 41

Το άρθρο 41(1) θέτει τρεις περιπτώσεις, και είναι εξαντλητικές. Όταν πρόσωπο αποβιώσει αφήνοντας:

• σύζυγο και τέκνο, ή σύζυγο και κατιόντα τέκνου, ή όχι σύζυγο αλλά τέκνο ή κατιόντα τέκνου, η διαθέσιμη μοίρα δεν υπερβαίνει το ένα τέταρτο της καθαρής αξίας της κληρονομιάς
• σύζυγο ή πατέρα ή μητέρα, αλλά όχι τέκνο και όχι κατιόντα τέκνου, η διαθέσιμη μοίρα δεν υπερβαίνει το ήμισυ της καθαρής αξίας
• ούτε σύζυγο, ούτε τέκνο ή κατιόντα τέκνου, ούτε πατέρα ή μητέρα, η διαθέσιμη μοίρα είναι το σύνολο της κληρονομιάς

Δύο στοιχεία της διατύπωσης κρίνουν τις περισσότερες πραγματικές υποθέσεις. Το τέκνο ενεργοποιεί τον κανόνα του ενός τετάρτου είτε υπάρχει σύζυγος είτε όχι. Και ένας μόνο επιζών γονέας αρκεί για να μειώσει στο μισό την ελευθερία διαθέτη που δεν έχει τέκνα.

Τα αδέλφια δεν περιορίζουν καθόλου τον διαθέτη. Η παράγραφος (γ) εξαιρεί μόνο σύζυγο, τέκνο ή κατιόντα τέκνου, και πατέρα ή μητέρα. Πρόσωπο που αποβιώνει αφήνοντας αδελφούς, αδελφές ή παππούδες αλλά κανέναν από αυτούς, μπορεί να διαθέσει ολόκληρη την κληρονομιά με διαθήκη, παρότι οι συγγενείς αυτοί θα λάμβαναν κατά το Πρώτο Παράρτημα σε περίπτωση αδιαθεσίας.

Υπάρχει μία διέξοδος, και ωφελεί μόνο τον σύζυγο. Η επιφύλαξη του άρθρου 41(2) ορίζει ότι δεν γίνεται μείωση και περικοπή όταν κάποιο πρόσωπο αποβιώσει αφήνοντας σύζυγο, αλλά ούτε τέκνο ή κατιόντα τέκνου, ούτε πατέρα ούτε μητέρα, και το μέρος της περιουσίας που διατέθηκε με διαθήκη και υπερβαίνει τη διαθέσιμη μοίρα, το οποίο δυνατό να ανέρχεται μέχρι το σύνολο της νόμιμης μοίρας, κληροδοτήθηκε στον επιζώντα σύζυγο. Άτεκνο ζευγάρι χωρίς επιζώντες γονείς μπορεί επομένως να αφήσει τα πάντα ο ένας στον άλλο.

Η νόμιμη μοίρα δεν πάει όπου επιλέγετε

Ό,τι δεν είναι διαθέσιμο περιέρχεται βάσει του Νόμου. Το άρθρο 44 ορίζει τη μερίδα του επιζώντος συζύγου σε αυτό, και το Πρώτο Παράρτημα ορίζει κατόπιν τις τάξεις που λαμβάνουν το υπόλοιπο.

Η μερίδα του συζύγου στη νόμιμη μοίρα, και σε τυχόν αδιάθετο μέρος, είναι:

• όπου ο αποβιώσας άφησε τέκνο, είτε εν ζωή είτε εκπροσωπούμενο από κατιόντες, μερίδα ίση με τη μερίδα καθενός από τα τέκνα. Δύο τέκνα και σύζυγος διαιρούν επομένως τη νόμιμη μοίρα στα τρία
• όπου δεν υπάρχει τέκνο ή κατιών αλλά υπάρχουν ανιόντες, ή κατιόντες τους, μέχρι και του τρίτου βαθμού συγγένειας, το ήμισυ
• όπου δεν υπάρχει κανείς εντός του τρίτου βαθμού αλλά υπάρχουν συγγενείς του τέταρτου βαθμού, τα τρία τέταρτα
• όπου δεν υπάρχει κανείς εντός του τέταρτου βαθμού, ολόκληρο

Το υπόλοιπο πηγαίνει στις τάξεις του Πρώτου Παραρτήματος, με τον πλησιέστερο βαθμό να αποκλείει τον απώτερο. Η πρώτη τάξη είναι τα τέκνα σε ίσες μερίδες, με τους κατιόντες τέκνου που απεβίωσε πρώτο να λαμβάνουν τη μερίδα εκείνου κατά ρίζες. Η δεύτερη τάξη είναι ο πατέρας και η μητέρα, ή ελλείψει αυτών ο πλησιέστερος επιζών ανιών, μαζί με αδελφούς και αδελφές, όπου οι ετεροθαλείς λαμβάνουν το ήμισυ της μερίδας αμφιθαλούς. Η τρίτη τάξη είναι οι πλησιέστεροι επιζώντες ανιόντες, με την πατρική και τη μητρική γραμμή να λαμβάνουν το ήμισυ η καθεμία όπου εκπροσωπούνται και οι δύο στον ίδιο βαθμό. Η τέταρτη τάξη είναι οι πλησιέστεροι συγγενείς μέχρι και του έκτου βαθμού.

Το άρθρο 47(1) ορίζει ότι όπου δεν υπάρχει στη ζωή συγγενής εντός του έκτου βαθμού κατά τον θάνατο, ο αποβιώσας θεωρείται ότι απεβίωσε χωρίς κληρονόμους.

Η εξαίρεση στην οποία στηρίζονταν οι αλλοδαποί δεν υπάρχει πια

Το Κεφ. 195 περιείχε παλαιότερα άρθρο 42, με τίτλο απόλυτη ελευθερία διάθεσης σε ορισμένες περιπτώσεις. Το άρθρο 3 του περί Διαθηκών και Διαδοχής (Τροποποιητικού) Νόμου του 2015, Ν. 96(Ι)/2015, που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της 3ης Ιουλίου 2015, διέγραψε το άρθρο 42.

Ο χρόνος έχει σημασία. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 εφαρμόζεται από τις 17 Αυγούστου 2015, έξι εβδομάδες μετά τη διαγραφή αυτή. Όποιος στηρίζει τον κυπριακό κληρονομικό του σχεδιασμό σε συμβουλή που δόθηκε πριν από τον Ιούλιο του 2015, ή σε διαθήκη που συντάχθηκε τότε, στηρίζεται σε διάταξη που δεν υπάρχει πλέον.

Αυτό που την αντικατέστησε δεν είναι εξαίρεση αλλά επιλογή, και πρέπει να γίνει σωστά. Ο Κανονισμός και ο τρόπος που λειτουργεί η επιλογή δικαίου εκτίθενται στη σελίδα The EU Succession Regulation and Cyprus.

Ο υπολογιστής προϋποθέτει ότι τη διαδοχή διέπει το κυπριακό δίκαιο. Όπου έχει γίνει έγκυρη επιλογή άλλου δικαίου δυνάμει του Κανονισμού, τα πιο πάνω κλάσματα μπορεί να μην ισχύουν καθόλου. Ποιο δίκαιο διέπει είναι το πρώτο ερώτημα, όχι το δεύτερο.

Πού μια πραγματική κληρονομιά αποκλίνει από την αριθμητική

Τα κλάσματα είναι ακριβή. Η δυσκολία βρίσκεται σε αυτό επί του οποίου εφαρμόζονται.

Οι μοίρες λαμβάνονται επί της καθαρής αξίας της κληρονομιάς, μετά την αποπληρωμή των χρεών και υποχρεώσεων με τα οποία βαρύνεται, και η αποτίμηση κληρονομιάς δεν είναι αριθμητική. Το άρθρο 45 ορίζει ότι ο σύζυγος που καθίσταται δικαιούχος μερίδας δεν λογαριάζει στον υπολογισμό αυτόν κινητή ή ακίνητη ιδιοκτησία που λήφθηκε από τον αποβιώσαντα δυνάμει γαμικής σύμβασης. Το άρθρο 40 μεταχειρίζεται τη δωρεά αιτία θανάτου ως ειδική κληροδοσία κατά τη διαχείριση.

Ο Νόμος έχει επίσης κανόνες για το ποιος δεν μπορεί καθόλου να λάβει. Ρυθμίζει την αναξιότητα για διαδοχή, και το άρθρο 33(1) περιορίζει την κληροδοσία σε θρησκευτικό οργανισμό από πρόσωπο που έχει συγγενή εντός του τρίτου βαθμού, εκτός αν η διαθήκη εκτελέστηκε τρεις τουλάχιστον μήνες πριν από τον θάνατο.

Οι εν ζωή μεταβιβάσεις είναι εντελώς εκτός της σελίδας αυτής. Το ίδιο και το ζήτημα της ακίνητης ιδιοκτησίας σε περιοχή μη ελεγχόμενη από τη Δημοκρατία. Και τίποτε εδώ δεν αφορά φορολογία.

Από πού προέρχονται τα κλάσματα

Κάθε κλάσμα και κάθε τάξη της σελίδας προέρχεται από το ενοποιημένο κείμενο του περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμου, Κεφ. 195, όπως δημοσιεύεται από το CyLaw: άρθρα 41, 44, 45 και 47 και το Πρώτο Παράρτημα που εκδόθηκε δυνάμει του άρθρου 46.

Η διαγραφή του άρθρου 42 προέρχεται από την Επίσημη Εφημερίδα: ο περί Διαθηκών και Διαδοχής (Τροποποιητικός) Νόμος του 2015, Ν. 96(Ι)/2015, Αρ. 4518 της 3ης Ιουλίου 2015.

Ελέγχθηκε στις 15 Αυγούστου 2026. Ο Νόμος έχει τροποποιηθεί και η σελίδα δεν ενημερώνεται αυτόματα.

Για τη θέση της δικής σας κληρονομιάς

Στείλτε μας τη διαθήκη αν υπάρχει, σημείωμα για το ποιοι επιζούν και με ποια συγγένεια, και κατάλογο των περιουσιακών στοιχείων στην Κύπρο και αλλού. Το πρώτο ερώτημα που απαντούμε είναι ποιο δίκαιο διέπει τη διαδοχή, γιατί τα κλάσματα μετρούν μόνο αφού κριθεί αυτό.

Κλεάνθους & Πλατής Δ.Ε.Π.Ε., Λευκωσία. Τηλέφωνο +357 22 680 330, office@kleanthousplatis.com.