Αμφισβήτηση διαθήκης και κληρονομικές διαφορές

Δύο παράπονα

Δύο παράπονα, δύο διαφορετικές διαδρομές

Με λίγα λόγια

• Προσβολή του κύρους της διαθήκης, ή αποκατάσταση της νόμιμης μοίρας: διαφορετικά παράπονα, διαφορετικές διαδρομές.
• Η ένσταση που καταχωρείται πριν από τη διαχείριση ακινητοποιεί την κληρονομιά όσο κρίνεται η διαφορά.
• Ενεργούμε και για όσους προσβάλλουν και για εκτελεστές που υπερασπίζονται τη διαθήκη.

Χειριζόμαστε διαφορές για κυπριακές κληρονομιές: προσβολές του κύρους διαθήκης, απαιτήσεις για τη νόμιμη μοίρα, ενστάσεις και διαφορές κατά τη διαδικασία διαχείρισης, και απαιτήσεις κατά εκτελεστών και διαχειριστών που δεν λογοδοτούν.

Ενεργούμε και από τις δύο πλευρές, για το πρόσωπο που προσβάλλει και για την κληρονομιά που αμύνεται, και γι' αυτό η πρώτη εκτίμηση είναι ρεαλιστική αντί για ελπιδοφόρα.

Η ένσταση: να ακινητοποιηθεί η κληρονομιά

Πρόσωπο που έχει συμφέρον στην κληρονομιά μπορεί να καταχωρήσει ένσταση στο πρωτοκολλητείο, δηλώνοντας το συμφέρον του. Όσο αυτή ισχύει, δεν εκδίδεται διάταγμα διαχείρισης: η κληρονομιά δεν μπορεί να διαχειριστεί βάσει της αμφισβητούμενης διαθήκης έως ότου η ένσταση αποσυρθεί, ο ενιστάμενος παραλείψει να φέρει τη διαφορά ενώπιον δικαστηρίου εντός της προθεσμίας που ορίζουν οι κανονισμοί, ή το δικαστήριο διατάξει διαφορετικά.

Είναι φθηνό, γρήγορο, και σας μετατρέπει από παρατηρητή σε διάδικο με τον οποίο οι υπόλοιποι οφείλουν να ασχοληθούν.

Ο κανόνας του χρόνου είναι ανελέητος προς μία μόνο κατεύθυνση: η ένσταση προστατεύει μόνο αν καταχωρηθεί πριν από την έκδοση του διατάγματος.

Μετά τη διανομή οι απαιτήσεις δεν εκλείπουν, όμως η ανάκτηση περιουσίας από κληρονόμους είναι διαφορετική και δυσκολότερη υπόθεση από την αναστολή μιας διανομής που δεν έχει ακόμη γίνει.

Τι κερδίζει πραγματικά αυτές τις υποθέσεις

Όχι η αγανάκτηση: αστοχίες σύνταξης, μαρτυρία περί δικαιοπρακτικής ικανότητας, και μετατόπιση του βάρους.

Οι προσβολές που ευδοκιμούν χτίζονται σε συγκεκριμένα. Τύπος: δύο μάρτυρες που δεν ήταν παρόντες ταυτόχρονα, φύλλο που κανείς δεν μονόγραψε, υπογραφή που δεν βρίσκεται στο τέλος. Ικανότητα: κρίνεται κατά τον χρόνο σύνταξης, με βάση τα ιατρικά αρχεία της περιόδου εκείνης, όχι με βάση αναμνήσεις.

Οι κανόνες περί βάρους απόδειξης κάνουν σιωπηλή δουλειά: η νόμιμη σύνταξη κατά κανόνα τεκμαίρει ότι ο διαθέτης γνώριζε και ενέκρινε το περιεχόμενο, όμως όπου το πρόσωπο που ωφελείται συνέβαλε στην ετοιμασία της διαθήκης, ή όπου η διαθήκη αποκλίνει ριζικά και ανεξήγητα από κάθε προηγούμενη, το δικαστήριο αναμένει από εκείνον που στηρίζεται στη διαθήκη να άρει την υποψία.

Η ανεπίτρεπτη επιρροή προβάλλεται σχεδόν σε κάθε οικογενειακή διαφορά και αποδεικνύεται σε ελάχιστες: το βάρος φέρει εκείνος που την επικαλείται, και η εγγύτητα από μόνη της δεν δημιουργεί τεκμήριο. Το λέμε νωρίς, γιατί οι υποθέσεις που τρέχουν μόνο με αγανάκτηση καταναλώνουν κληρονομιές. Όπου όμως η πίεση μπορεί πράγματι να αποδειχθεί, ο νόμος είναι ευθύς: κατά το άρθρο 29 του Κεφ. 195, διαθήκη, ή μέρος της, της οποίας η κατάρτιση προκλήθηκε με εξαναγκασμό, απάτη ή ψυχική πίεση στον διαθέτη, είναι άκυρη και στερημένη έννομης συνέπειας.

Το ίδιο παράπονο φθάνει συχνά για μεταβίβαση που έγινε εν ζωή και όχι με διαθήκη: το σπίτι πήγε σε ένα πρόσωπο χρόνια πριν από τον θάνατο, και η οικογένεια ρωτά αν μπορεί ακόμη να γίνει κάτι. Αυτό είναι έδαφος του δικαίου των συμβάσεων, με δικό του μηχανισμό. Κατά τα άρθρα 14 και 16 του περί Συμβάσεων Νόμου, ΚΕΦ. 149, η συναίνεση δεν είναι ελεύθερη όταν αποσπάται με ψυχική πίεση, όταν δηλαδή το ένα μέρος βρίσκεται σε θέση να κυριαρχεί επί της θέλησης του άλλου και τη χρησιμοποιεί για να εξασφαλίσει αθέμιτο όφελος, και κατά το άρθρο 20 η σύμβαση που προκύπτει είναι ακυρώσιμη κατ' επιλογήν του προσώπου του οποίου η συναίνεση αποσπάστηκε έτσι. Στην Σταύρου ν. Θεοδώρου, Πολιτική Έφεση 388/2014, που αποφασίστηκε στις 3 Απριλίου 2023, το Ανώτατο Δικαστήριο επικύρωσε τον παραμερισμό μεταβίβασης ακινήτου που έγινε με γενικό πληρεξούσιο, το οποίο άνδρας είχε εξασφαλίσει από ηλικιωμένη ιδιοκτήτρια αφού καλλιέργησε την εμπιστοσύνη της και κατέληξε να κυριαρχεί επί της θέλησής της. Την αξίωση έφερε ο διαχειριστής της περιουσίας της μετά τον θάνατό της. Μεταβίβαση που άδειασε την κληρονομιά δεν είναι, από μόνη της, εκτός εμβέλειας.

Δύο διατάξεις κόβουν προς αντίθετες κατευθύνσεις και ανήκουν και οι δύο στην πρώτη εκτίμηση. Το άρθρο 23Α, που προστέθηκε το 2015, επιτρέπει στο Δικαστήριο να διορθώσει λάθος ή παράλειψη στις διατυπώσεις, οπότε ένα τυπικό ολίσθημα από μόνο του δεν εγγυάται πλέον την πτώση της διαθήκης. Και τα άρθρα 17 έως 20 προσθέτουν λόγο που οι περισσότερες οικογένειες αγνοούν: την αναξιότητα διαδοχής. Όποιος καταδικάστηκε για την πρόκληση ή την απόπειρα πρόκλησης του θανάτου του αποβιώσαντος, ή προκάλεσε διαθήκη με εξαναγκασμό, απάτη ή ψυχική πίεση, εμπόδισε την κατάρτιση ή την ανάκλησή της, υπέβαλε πλαστή διαθήκη ή αλλοίωσε ή κατέστρεψε παράνομα υπάρχουσα, είναι ανάξιος να διαδεχθεί, εκτός αν ο αποβιώσας του έδωσε ρητή συγγνώμη με τον τρόπο που ορίζει το άρθρο 18. Η αγωγή με λόγο την αναξιότητα εγείρεται εντός τριών ετών από τον θάνατο, προθεσμία στενότερη από όση υποθέτει κανείς, και ελέγχεται εξαρχής.

Πριν από όλα αυτά όμως στέκουν οι ίδιες οι διατυπώσεις. Το άρθρο 23 του ΚΕΦ. 195 είναι διατυπωμένο ως απαγόρευση και όχι ως πρότυπο: καμία διαθήκη δεν είναι έγκυρη εκτός αν είναι γραπτή και εκτελεστεί με τον τρόπο που ορίζει, και ο τρόπος αυτός έχει τέσσερα σκέλη. Η παράγραφος (α), υπογραφή στο κάτω μέρος ή στο τέλος από τον διαθέτη, ή από άλλον που ενεργεί για αυτόν, στην παρουσία του και με εντολή του. Η παράγραφος (β), η υπογραφή αυτή να τίθεται ή να αναγνωρίζεται από τον διαθέτη στην παρουσία δύο ή περισσότερων μαρτύρων που παρίστανται ταυτόχρονα. Η παράγραφος (γ), οι μάρτυρες να επιβεβαιώνουν και να προσυπογράφουν στην παρουσία του διαθέτη και αλλήλων, με τη σημείωση ότι κανένας τύπος επιβεβαίωσης δεν είναι αναγκαίος. Και η παράγραφος (δ), όπου η διαθήκη έχει περισσότερα από ένα φύλλα, κάθε φύλλο υπογράφεται ή μονογράφεται από ή για λογαριασμό του διαθέτη και των μαρτύρων.

Το άρθρο 22 ρυθμίζει την ικανότητα σε μία πρόταση, με αριθμό αντί για κριτήριο: καμία διαθήκη που καταρτίστηκε από πρόσωπο που δεν έχει σώες τις φρένες, ή που δεν συμπλήρωσε το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του, δεν είναι έγκυρη. Και το άρθρο 29 είναι η διάταξη πίσω από το επιχείρημα της ψυχικής πίεσης, ευρύτερη από τον αγγλικό τύπο: διαθήκη ή οποιοδήποτε μέρος της, που η κατάρτισή του προκλήθηκε με εξαναγκασμό, απάτη ή ψυχική πίεση, είναι άκυρη και στερημένη έννομης συνέπειας. Επειδή φτάνει σε μέρος, η αμφισβήτηση δεν χρειάζεται να πετύχει κατά ολόκληρου του εγγράφου για να αξίζει.

Δύο ακόμη άρθρα κρίνουν υποθέσεις χωρίς καμία συζήτηση για τη διάνοια του διαθέτη. Το άρθρο 25 ακυρώνει κληροδοσία προς πρόσωπο που επιβεβαίωσε ως μάρτυρας την εκτέλεση, ή προς τον ή τη σύζυγο ή τέκνο του, κατά την έκταση που αφορά τον μάρτυρα, τον σύζυγο, το τέκνο ή τρίτο που αξιώνει μέσω αυτών. Η διαθήκη στέκει, η κληροδοσία στον μάρτυρα όχι. Το άρθρο 28 αφορά ό,τι γράφτηκε πάνω στη διαθήκη μετά την εκτέλεση: καμία διαγραφή, παρεγγραφή ή άλλη αλλοίωση μετά την εκτέλεση δεν είναι έγκυρη ούτε έχει αποτέλεσμα, εκτός κατά την έκταση που οι λέξεις ή το αποτέλεσμα της διαθήκης πριν από την αλλοίωση δεν είναι εμφανείς, εκτός αν η αλλοίωση εκτελεστεί με τον τρόπο του άρθρου 23· και η διαθήκη με την αλλοίωση θεωρείται δεόντως εκτελεσμένη αν η υπογραφή του διαθέτη και η προσυπογραφή των μαρτύρων τεθούν στο περιθώριο ή απέναντι ή κοντά στην αλλοίωση.

Η ανάκληση είναι χωριστή γραμμή επίθεσης και δεν εξαρτάται από κάποιο ελάττωμα κατά την κατάρτιση. Το άρθρο 37 επιτρέπει ανάκληση με μεταγενέστερη διαθήκη που ανακαλεί ρητά την προγενέστερη, με μεταγενέστερη ασυμβίβαστη διαθήκη αλλά μόνο κατά την έκταση της ασυμβατότητας, ή με καύση, σχίσιμο ή άλλη καταστροφή από τον διαθέτη ή από άλλον στην παρουσία και με εντολή του, με πρόθεση ανάκλησης. Το άρθρο 38 ανακαλεί διαθήκη εκ του νόμου σε δύο περιπτώσεις: με τον γάμο του διαθέτη μετά την εκτέλεση, και με τη γέννηση τέκνου μετά την εκτέλεση όταν κατά την κατάρτιση ο διαθέτης δεν είχε τέκνα, με την επιφύλαξη ότι δεν ανακαλείται αν από την ίδια τη διαθήκη προκύπτει ότι καταρτίστηκε με την προοπτική του γάμου ή της γέννησης. Το άρθρο 39 κλείνει τον κύκλο: ανακληθείσα διαθήκη δεν αναβιώνει παρά με επανεκτέλεση κατά τον τρόπο του άρθρου 23 που δείχνει πρόθεση αναβίωσης.

Όταν η διαθήκη είναι έγκυρη αλλά παίρνει υπερβολικά πολλά

Συχνά το πραγματικό παράπονο δεν αφορά το κύρος αλλά το μέγεθος. Κατά τον περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμο, Κεφ. 195, μέρος της κληρονομιάς διανέμεται από τον νόμο ανεξαρτήτως του τι ορίζει η διαθήκη. Το αν προκύπτει τέτοια νόμιμη μοίρα, και σε ποια αναλογία, εξαρτάται από το ποιοι στενοί συγγενείς επιζούν.

Η διαδρομή αυτή είναι διαφορετική από την προσβολή του κύρους, και συχνά ευκολότερη: δεν απαιτεί να αποδειχθεί ότι κάποιος ενήργησε κακόπιστα. Η νόμιμη μοίρα αποκαθίσταται, και η διαθήκη λειτουργεί επί του υπολοίπου.

Τι μπορεί πράγματι να αφήσει κανείς, και σε ποιον, εξηγείται στη σελίδα Σύνταξη Διαθήκης στην Κύπρο.

Όταν εκείνος που κρατά την κληρονομιά δεν λογοδοτεί

Χωριστή κατηγορία διαφοράς, και συχνά η πιο απογοητευτική για τους δικαιούχους: η διαθήκη δεν αμφισβητείται, όμως ο εκτελεστής ή ο διαχειριστής δεν προχωρά, δεν λογοδοτεί, ή διαχειρίζεται προς όφελος του εαυτού του.

Οι δικαιούχοι έχουν δικαίωμα σε λογαριασμό της διαχείρισης. Όπου αυτός δεν δίδεται, το δικαστήριο μπορεί να τον διατάξει, και σε σοβαρές περιπτώσεις να απομακρύνει και να αντικαταστήσει το πρόσωπο που διαχειρίζεται. Τα βήματα της κανονικής διαχείρισης εκτίθενται στη σελίδα Διαχείριση Κληρονομιάς στην Κύπρο.

Για την πρώτη επικοινωνία