Ποιος διαχειρίζεται την κληρονομιά όσο αμφισβητείται η διαθήκη

Η αμφισβήτηση μιας διαθήκης μπορεί να διαρκέσει χρόνια, και η κληρονομιά δεν παύει στο μεταξύ να χρειάζεται φροντίδα. Τα ενοίκια οφείλονται, τα δάνεια συνεχίζουν να επιβαρύνονται με τόκους, ένα σπίτι και το περιεχόμενό του μένουν άδεια, και ένα μερίδιο σε οικογενειακή επιχείρηση περιμένει κάποιον να ενεργήσει. Συχνά οι μόνοι που θα μπορούσαν να ενεργήσουν είναι εκείνοι που βρίσκονται στις αντίθετες πλευρές της δίκης.

Το κυπριακό δίκαιο έχει θεραπεία φτιαγμένη γι’ αυτή ακριβώς την περίπτωση. Κατά το άρθρο 20 του περί Διαχείρισης Κληρονομιών Αποθανόντων Νόμου, ΚΕΦ. 189, το δικαστήριο μπορεί να διορίσει διαχειριστή εν εκκρεμοδικία, γνωστό και με τον λατινικό όρο pendente lite. Το πρόσωπο αυτό αναλαμβάνει την κληρονομιά υπό τις οδηγίες του δικαστηρίου έως ότου κριθεί η διαφορά. Παρακάτω εξηγούμε πότε το δικαστήριο προχωρεί σε διορισμό, τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει ο διαχειριστής, και πώς υποβάλλεται η αίτηση.

Αν είστε ο εκτελεστής που ορίζει η διαθήκη, το άρθρο μας για τα καθήκοντα του εκτελεστή στην Κύπρο καλύπτει τον ίδιο τον ρόλο. Οι λόγοι για τους οποίους προσβάλλεται μια διαθήκη βρίσκονται στο άρθρο μας για την προσβολή διαθήκης.

Η ένσταση δεν διαχειρίζεται την περιουσία

Η ένσταση, που καταχωρείται κατά της αίτησης για έκδοση παραχωρητηρίου, είναι συνήθως το πρώτο βήμα σε μια διαφορά για διαθήκη. Η σελίδα μας για τις αμφισβητούμενες κληρονομιές εξηγεί πώς λειτουργεί και γιατί αξίζει να καταχωρείται νωρίς.

Εκείνο που δεν κάνει η ένσταση είναι να αναθέσει σε κάποιον τη φροντίδα της περιουσίας. Δεν εισπράττει το ενοίκιο, δεν ασφαλίζει το κτίριο, δεν απαντά στην τράπεζα. Αυτό το κενό καλύπτει ο διαχειριστής εν εκκρεμοδικία.

Τι επιτρέπει το άρθρο 20

Η εξουσία υπάρχει όταν διαδικασία για τη διαθήκη ή για το παραχωρητήριο εκκρεμεί ήδη ενώπιον του δικαστηρίου. Το άρθρο 20(1) του ΚΕΦ. 189 εφαρμόζεται όταν εκκρεμεί οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο που αφορά:

• το κύρος της διαθήκης του αποθανόντος· ή
• την εξασφάλιση, ακύρωση ή ανάκληση παραχωρητηρίου.

Παραχωρητήριο, κατά τον ορισμό του άρθρου 2, είναι το παραχωρητήριο επικύρωσης διαθήκης ή διαχείρισης. Η εξουσία επομένως δεν περιορίζεται στις προσβολές διαθήκης. Διαφορά μεταξύ συγγενών για το ποιος θα λάβει έγγραφα διαχείρισης σε κληρονομιά χωρίς διαθήκη είναι διαφορά για την εξασφάλιση παραχωρητηρίου, και καλύπτεται κι αυτή. Στην υπόθεση του 2025 ενώπιον του Εφετείου, η διαφορά ήταν μεταξύ τριών παιδιών, που είχαν καταχωρήσει εκατέρωθεν κληρονομικές αγωγές για τις περιουσίες των γονιών τους.

Αποφασίζει το δικαστήριο που ορίζει ο ΚΕΦ. 189 για τις κληρονομιές γενικά: ο Πρόεδρος ή Επαρχιακός Δικαστής του Επαρχιακού Δικαστηρίου της επαρχίας όπου ο αποθανών είχε τον συνήθη ή τελευταίο τόπο διαμονής του στη Δημοκρατία, ή το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας αν ο τόπος διαμονής δεν είναι γνωστός.

Τι μπορεί να κάνει ο διαχειριστής, και τι μένει στο δικαστήριο

Ο διαχειριστής εν εκκρεμοδικία έχει, κατά το άρθρο 20(1), «όλα τα δικαιώματα και τις εξουσίες γενικού διαχειριστή, εκτός από το δικαίωμα διανομής του εναπομείναντος μέρους της κληρονομιάς». Με άλλα λόγια, δεν μπορεί να διανείμει ό,τι απομένει από την κληρονομιά. Η διανομή περιμένει την έκβαση της δίκης, γιατί η έκβαση κρίνει ποιος κληρονομεί. Ως τότε, έργο του διαχειριστή είναι να κρατήσει την κληρονομιά ακέραιη.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο διαχειριστής κάνει την πρακτική δουλειά. Στην απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου του 2003 στην Terzian, οι διαχειριστές διορίστηκαν για να διεκδικήσουν τα ασφαλιστικά ποσά που εξασφάλιζαν ένα στεγαστικό δάνειο και μια ενοικιαγορά, για να εξοφλήσουν τα δύο αυτά χρέη, και για να κινήσουν διαβήματα για την ανάκτηση της κατοχής διαμερίσματος που ανήκε στην κληρονομιά. Στην υπόθεση του 2025, το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας διόρισε διαχειριστή και των δύο κληρονομιών πρόσωπο που δεν ήταν από τους κληρονόμους. Διέταξε τον γιο να του επιτρέψει την πρόσβαση στον χώρο όπου φυλάσσονταν τα κινητά, που ο γιος περιέγραψε ως έργα τέχνης και επίπλωση, και να μην τον εμποδίζει να αναλάβει τον έλεγχό τους.

Ο διαχειριστής υπόκειται στον άμεσο έλεγχο του δικαστηρίου και ενεργεί υπό τις οδηγίες του. Από αυτό προκύπτουν δύο συνέπειες:

• Η πώληση περιουσίας της κληρονομιάς είναι ζήτημα του δικαστηρίου. Όταν ο γιος στην υπόθεση του 2025 εξέφρασε φόβο ότι ο διαχειριστής θα διέθετε τα κινητά, το Εφετείο απάντησε ότι κατά το άρθρο 33 του ΚΕΦ. 189 η εξουσία αυτή «βρίσκεται στα χέρια του Δικαστηρίου», και ότι ο διαχειριστής «δεν δύναται να διαθέτει κληρονομιαία περιουσία κατά το δοκούν».
• Ο διαχειριστής λογοδοτεί για όσα κάνει. Κατά το άρθρο 31(2), όποιος λαμβάνει τη διαχείριση κληρονομιάς «είναι υπόλογος κατά τον ίδιο τρόπο ωσάν να ήταν ο εκτελεστής», και το άρθρο 45 υποχρεώνει κάθε διαχειριστή που διορίστηκε από το Δικαστήριο να καταχωρίζει λογαριασμούς της διαχείρισης.

Η αμοιβή του διαχειριστή καταβάλλεται από την κληρονομιά, όπου το δικαστήριο την επιτρέπει. Το άρθρο 20(2) επιτρέπει στο δικαστήριο να εκχωρεί στον διαχειριστή, από την κληρονομιά, «τέτοια εύλογη αμοιβή ως το Δικαστήριο ήθελε κρίνει σκόπιμο», και στην υπόθεση του 2025 το Εφετείο άφησε το ύψος της στο Επαρχιακό Δικαστήριο, να το καθορίσει με την αίτηση του ίδιου του διαχειριστή.

Ο διαχειριστής εν εκκρεμοδικία κρατά την κληρονομιά ακέραιη για όποιον δικαιωθεί. Η διανομή περιμένει την έκβαση, και η πώληση χρειάζεται το δικαστήριο.

Ποιος υποβάλλει την αίτηση, και πώς

Την αίτηση την υποβάλλει πρόσωπο που είναι ήδη διάδικος στη διαδικασία. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε στην Terzian ότι η διαδικασία για τη διαθήκη ή για το παραχωρητήριο πρέπει να καταχωρηθεί πρώτη, ότι η αίτηση υποβάλλεται από οποιονδήποτε από τους διαδίκους της, και ότι επιδίδεται στην άλλη πλευρά.

Το Δικαστήριο πρόσθεσε ότι δεν είναι απαραίτητο η αίτηση να καταχωρηθεί ως ενδιάμεση αίτηση μέσα στην ίδια την αγωγή. Εκείνο που απαιτείται είναι να εκκρεμεί δικαστικό μέτρο που αφορά την περιουσία του αποθανόντος. Στην Terzian εκκρεμούσε: ο αδελφός και η μητέρα του αποθανόντος είχαν καταχωρήσει ένσταση και αγωγή με την οποία αξίωναν έγγραφα διαχείρισης, και η χήρα και ο κηδεμόνας της ανήλικης θυγατέρας του, που αμφισβητούσαν τη διαθήκη, υπέβαλαν στη συνέχεια αίτηση δυνάμει του άρθρου 20.

Ως προς το ποιος διορίζεται, το Ανώτατο Δικαστήριο είπε ότι ο διαχειριστής εν εκκρεμοδικία, που «υπέχει θέση παραλήπτη της περιουσίας», «ιδανικά θα πρέπει να είναι ουδέτερο πρόσωπο, χωρίς απόκλιση προς οιανδήποτε πλευρά». Δεν πρόκειται όμως για απόλυτο κανόνα. Πρόσωπο που εμπλέκεται στην υπόθεση μπορεί να διοριστεί, αν το δικαστήριο το κρίνει επιθυμητό, και στην Terzian διορίστηκαν οι ίδιοι οι αιτητές. Στην υπόθεση του 2025, το Επαρχιακό Δικαστήριο διόρισε τρίτο πρόσωπο, παρά την αντίθεση του γιου, που υποστήριζε ότι είχε τα κλειδιά και διαχειριζόταν το κτίριο για δεκαετίες.

Ο διορισμός είναι δεμένος με τη διαφορά. Στην υπόθεση του 2025 έγινε μέχρι τον διορισμό μόνιμου διαχειριστή. Το Επαρχιακό Δικαστήριο Πάφου, σε απόφαση του 2022, χαρακτήρισε τον διορισμό χρονικά περιορισμένο, που παύει με την περάτωση της αγωγής, περιλαμβανομένης της έφεσης.

Τι πρέπει να δει το δικαστήριο

Το δικαστήριο διορίζει διαχειριστή εν εκκρεμοδικία όπου καταδεικνύεται ειδική αιτία, και το παράδειγμα που έδωσε το Ανώτατο Δικαστήριο είναι η προστασία και η διατήρηση της περιουσίας. Η αιτία πρέπει να καταδεικνύεται με συγκεκριμένα στοιχεία.

Η Terzian δείχνει καθαρά πού βρίσκεται η γραμμή. Το πρωτόδικο δικαστήριο ενέκρινε την αίτηση για τους σκοπούς που οι αιτητές μπορούσαν να αποδείξουν: δύο δάνεια εξασφαλισμένα με ασφαλιστήρια, με τις τράπεζες να απαιτούν την εξόφλησή τους και τους τόκους να τρέχουν. Απέρριψε τον γενικό ισχυρισμό για «την ανάγκη λήψης αόριστα αναγκαίων μέτρων για προστασία και διατήρηση της περιουσίας», και απέρριψε αξίωση για μετοχές εταιρείας που φέρονταν να μεταβιβάστηκαν λίγες μέρες πριν από τον θάνατο, γιατί ο ισχυρισμός ήταν γενικός και αόριστος. Το Ανώτατο Δικαστήριο δεν διατάραξε καμία από τις δύο απορρίψεις.

Η ίδια απόφαση απαντά σε ερώτημα που θέτουν συχνά οι οικογένειες: δεν θα μπορούσε απλώς ένας από εμάς να πληρώσει τα χρέη της κληρονομιάς και να τακτοποιηθούν όλα αργότερα; Οι κληρονόμοι, είπε το Ανώτατο Δικαστήριο, δεν έχουν καμία υποχρέωση να εξοφλήσουν από τη δική τους τσέπη τα χρέη της κληρονομιάς, έστω κι αν θα μπορούσαν αργότερα να διεκδικήσουν τα ποσά από την περιουσία. Το ότι ένας συγγενής θα μπορούσε να πληρώσει δεν αποτελεί επομένως απάντηση σε μια αίτηση.

Γι’ αυτό η ισχυρότερη αίτηση κατονομάζει κάθε περιουσιακό στοιχείο και τι συμβαίνει με αυτό: το ενοίκιο που δεν εισπράττεται, την κατάσταση λογαριασμού που δείχνει το δάνειο σε καθυστέρηση, την ασφάλεια που λήγει τον επόμενο μήνα, το άδειο σπίτι. Καθένα από αυτά γίνεται εξουσία που το δικαστήριο μπορεί να χορηγήσει.

Όταν κινδυνεύει ένα συγκεκριμένο στοιχείο: το ενδιάμεσο διάταγμα

Μερικές φορές ο κίνδυνος είναι μία συγκεκριμένη πράξη, όπως η μεταβίβαση γης ή η ανάληψη χρημάτων από λογαριασμό. Γι’ αυτή την περίπτωση υπάρχει και η γενική εξουσία των πολιτικών δικαστηρίων να εκδίδουν ενδιάμεσα διατάγματα: το άρθρο 32(1) του περί Δικαστηρίων Νόμου του 1960, Ν. 14/1960, επιτρέπει στο δικαστήριο να εκδίδει ενδιάμεσο διάταγμα ή να διορίζει παραλήπτη, «εάν το κρίνει δίκαιο ή πρόσφορο υπό τις περιστάσεις».

Το άρθρο θέτει τρεις προϋποθέσεις πριν εκδοθεί ενδιάμεσο διάταγμα. Το δικαστήριο πρέπει να ικανοποιηθεί:

• ότι «υπάρχει σοβαρό ζήτημα προς εκδίκαση κατά την επ’ ακροατηρίου διαδικασία»·
• ότι «υπάρχει πιθανότητα ο αιτών διάδικος να δικαιούται θεραπεία»· και
• ότι «θα είναι δύσκολη ή αδύνατη η πλήρης απονομή δικαιοσύνης σε μεταγενέστερο στάδιο», αν δεν εκδοθεί το διάταγμα.

Το διάταγμα μπορεί να εκδοθεί υπό όρους, και να ακυρωθεί ή να τροποποιηθεί αν αποδειχθεί εύλογη αιτία. Το άρθρο 32(3) επιτρέπει επίσης στο δικαστήριο να διατάξει τον αιτητή να καταβάλει στην άλλη πλευρά εύλογη αποζημίωση για τις δαπάνες και τη βλάβη που προκάλεσε το διάταγμα, όταν αυτό βασίστηκε σε ανεπαρκείς λόγους ή όταν η απαίτηση αποτύχει και δεν υπήρχε πιθανή βάση γι’ αυτήν. Είναι ένας λόγος να υποβάλλεται η αίτηση με μαρτυρία, στοιχείο προς στοιχείο, και να ζητείται μόνο ό,τι η μαρτυρία στηρίζει.

Τι σημαίνει στην πράξη

Αν βρίσκεστε σε διαφορά για διαθήκη ή για παραχωρητήριο και η κληρονομιά μένει χωρίς φροντίδα, δεν χρειάζεται να περιμένετε την απόφαση για να την προστατεύσετε. Το δικαστήριο μπορεί να αναθέσει από τώρα την περιουσία σε κάποιον, υπό τη δική του εποπτεία.

Ξεκινήστε με έναν κατάλογο. Για κάθε περιουσιακό στοιχείο, σημειώστε τι είναι, ποιος το κατέχει, και τι πηγαίνει στραβά: ενοίκιο που δεν πληρώνεται, δάνειο σε καθυστέρηση, κτίριο χωρίς ασφάλεια, περιεχόμενο που κανείς δεν ελέγχει. Συγκεντρώστε τα έγγραφα που το αποδεικνύουν. Ο κατάλογος αυτός είναι η αίτηση, και αυτός ξεχωρίζει τον διορισμό από την απόρριψη.

Βεβαιωθείτε ότι η διαδικασία έχει καταχωρηθεί. Το άρθρο 20 λειτουργεί μόνο όταν εκκρεμεί ήδη δικαστικό μέτρο για τη διαθήκη ή για το παραχωρητήριο. Αν η διαφορά δεν έχει φτάσει ακόμη στο δικαστήριο, το πρώτο ερώτημα είναι τι πρέπει να καταχωρηθεί ώστε το δικαστήριο να αποκτήσει την εξουσία.

Ζητήστε εξουσίες που αντιστοιχούν στα προβλήματα: να εισπραχθούν αυτά τα ενοίκια, να πληρωθεί αυτό το δάνειο, να ασφαλιστεί και να φυλαχθεί αυτό το ακίνητο, να παραληφθεί αυτό το περιεχόμενο. Ένα συγκεκριμένο αίτημα χορηγείται ευκολότερα και εποπτεύεται ευκολότερα.

Σκεφτείτε ποιος πρέπει να αναλάβει τον ρόλο. Το ουδέτερο πρόσωπο είναι το ιδανικό του δικαστηρίου, και η πρόταση ενός τέτοιου προσώπου μπορεί να κάνει τον διορισμό πιο εύκολα αποδεκτό και από τις δύο πλευρές. Το δικαστήριο μπορεί να επιτρέψει στον διαχειριστή εύλογη αμοιβή από την κληρονομιά, ώστε το κόστος να καλύπτεται από την κληρονομιά, όπως το επιτρέπει το δικαστήριο.

Αν είστε ο συγγενής που κρατά τα κλειδιά, ο διορισμός δεν κρίνει τη διαφορά. Ο διαχειριστής δεν μπορεί να διανείμει, ούτε να πωλήσει χωρίς το δικαστήριο. Η συνεργασία μαζί του κρατά την κληρονομιά ακέραιη για όποιον το δικαστήριο κρίνει ότι τη δικαιούται.

Οι σελίδες μας για τις αμφισβητούμενες κληρονομιές και για τη διαχείριση κληρονομιάς στην Κύπρο εξηγούν πώς διεξάγονται αυτές οι διαφορές και οι διαχειρίσεις από την αρχή ως το τέλος.

Πηγές

• Ο περί Διαχείρισης Κληρονομιών Αποθανόντων Νόμος, ΚΕΦ. 189, ενοποιημένο κείμενο, άρθρα 2, 20, 31, 33 και 45, CyLaw
• Terzian Nada και Άλλος ν. Haig Terzian και Άλλης (2003) 1 ΑΑΔ 1252, Πολιτική Έφεση αρ. 11122, Ανώτατο Δικαστήριο, 29 Σεπτεμβρίου 2003
• Χάρη Σταυράκη ν. Στέλλας Παπαμιχαήλ κ.ά., Πολιτική Έφεση αρ. 35/2024, Εφετείο, 6 Μαΐου 2025
• Αίτηση της Bank of Cyprus Public Company Limited, αναφορικά με τον Ανδρέα Μαυρομμάτη, Αίτηση αρ. 98/2020, Επαρχιακό Δικαστήριο Πάφου, 9 Νοεμβρίου 2022
• Ο περί Δικαστηρίων Νόμος του 1960, Ν. 14/1960, ενοποιημένο κείμενο, άρθρο 32, CyLaw

Κλεάνθους & Πλατής Δ.Ε.Π.Ε. Εγγεγραμμένη δικηγορική εταιρεία Παγκύπριος Δικηγορικός Σύλλογος HE 441973

Περαιτέρω ανάγνωση

Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Η νομοθεσία και η εφαρμογή της ενδέχεται να μεταβληθούν, ενώ κάθε περίπτωση διαφέρει. Για συμβουλή στη δική σας υπόθεση επικοινωνήστε με τον Κλείτο Πλατή στο klitos@kleanthousplatis.com.

Λάβετε νομικές ενημερώσεις με email

Όταν αλλάζει το κυπριακό δίκαιο, να το μαθαίνετε από εμάς

Ένα σύντομο email όταν αλλάζει κάτι που μετρά: νέα νομοθεσία, μια απόφαση που αξίζει να ξέρετε, μια προθεσμία. Γραμμένο από τους συνεταίρους, χωρίς διαφημίσεις, διαγραφή με ένα κλικ.

Αφήστε το κενό

Εγγραφή

Είστε στη λίστα. Η επόμενη ενημέρωση για το κυπριακό δίκαιο θα έρθει στο email σας.

Η εγγραφή δεν ολοκληρώθηκε. Γράψτε στο office@kleanthousplatis.com και θα σας προσθέσουμε.

Η διεύθυνσή σας χρησιμοποιείται για αυτές τις ενημερώσεις και για τίποτε άλλο. Προστασία προσωπικών δεδομένων.